Groentips & Groeninfo

Lezing Bloemen en Kunst

Natuursymboliek

Symboliek of iconografie is de tak van de kunstgeschiedenis die de betekenis van het kunstwerk bestudeert. Iconografie betekent letterlijk ‘beeldbeschrijving’. Om een kunstwerk te kunnen interpreteren is het zeer belangrijk om het kunstwerk eerst te beschrijven zonder daarbij te interpreteren. Dan vallen namelijk details op die betekenis kunnen hebben. Let op de context! Een voorwerp, plant of dier kan verschillende betekenissen hebben afhankelijk van de context. Een appel kan verwijzen naar de Zondeval, het computermerk Apple, Sneeuwwitje, Wilhelm Tell, het Oordeel van Paris, de godin Venus, Karel Appel enz. Of naar helemaal niets, want niet alles heeft in de kunst een diepere lading. Een bloemstilleven is vaak gewoon een bloemstilleven zonder een extra boodschap.

Symboliek van planten in de kunst is multi-interpretabel, maar ook rijk en wijd verbreid. Planten kunnen voor een streek of land staan. Zo was in het oude Egypte de papyrus een van de symbolen van Beneden-Egypte en de lotus van Boven-Egypte. De varen staat tegenwoordig voor Nieuw-Zeeland.1 Een andere iconografische functie van planten is het attribuut. Daaraan kan de beschouwer heiligen, goden of personificaties herkennen. Het attribuut van de heilige Dorothea is een boeket of krans bloemen. Planten kunnen eveneens naar een begrip verwijzen, zoals 'de reuk' op een laat vijftiende-eeuws tapijten.

De meeste boomsoorten op onze geografische breedte verliezen in de herfst hun blad. Dat gegeven wordt in de kunst soms symbolisch gebruikt. Op 'De zielenvisserij' uit 1614 staan de groene bomen voor de 'juiste', protestantse, kant van de religieuze twist, waar de dorre bomen de verkeerde, katholieke, zijde symboliseren. Vergelijkbaar is de allegorie van Jacob de Wit, waar de dorre kant van de boom met scènes uit het Oude Testament correspondeert, terwijl de groene kant voor het Nieuwe Testament staat.

Een speciale boom is de Boom van Jesse, die uit de zij van de Oudtestamentische Isaï groeit en in de kunst voorgesteld wordt als de genealogische boom van Jezus, die dan ook in de kruin ervan zit. Een andere bijzondere boom is de laurier. Omdat het blad ervan groen blijft, staat die voor de liefde, maar ook voor de nimf Daphne die in een laurierboom veranderde, omdat zij op die manier de avances van Apollo kon afschudden.2

De roos heeft verschillende betekenissen. De uitdrukking 'parelen voor de zwijnen werpen' bestond in de XVIe en XVIIe eeuw als 'rozen voor de zwijnen werpen' en is dan ook als zodanig afgebeeld, onder meer door Jan Steen. De roos staat eveneens voor liefde (denk aan Valentijnsdag) wat op Titiaans schilderij van de naakte godin van de liefde Venus door rozen wordt verbeeld. Ook is het een van de bloemen van Maria, mede omdat de doornen van een roos voor Maria's smarten staan.

Maria's belangrijkste attribuut is de (witte) lelie, die haar reinheid symboliseert, zoals op het Mérode-altaarstuk waar de bloem quasi toevallig bij de Annunciatie de tafel siert. Het is bovendien de bloem die volgens het apocriefe evangelie van Proto-Jacobus uit de staf van Maria's man Jozef kwam, toen hij werd uitverkoren om met haar te trouwen.3 Soms komt in plaats van een witte lelie een witte iris voor, met dezelfde betekenis. De lelie, de anjer en verschillende andere bloemen groeien in de hortus conclusus of omsloten hof uit het Bijbelboek Hooglied. Dat hof werd in de Middeleeuwen als symbool gezien van Maria's maagdelijkheid: gesloten tuin, waar toch bloemen kunnen bloeien.4

De anjer brengt ons bij een voorbeeld van moderne, betrekkelijk recent ontstane symboliek. In de oudere kunst komt de anjer voor als onder meer verwijzing naar een verloving of huwelijk, naar Christus' passie of naar de goddelijke liefde. Vanaf 1940 staat een witte anjer in Nederland ook voor prins Bernhard, omdat Nederlanders massaal de bloem gingen dragen op zijn verjaardag op 29 juni 1940 in plaats van de nationale vlag op te hangen.

Toen de oudste dochter van prins Bernhard in 2012 op staatsbezoek in Oman was, leidden haar foto's met hoed en daaroverheen een hoofddoek tot nogal wat reacties in Nederland. Interessant is een detail op een van de foto's. Koningin Beatrix draagt daarop namelijk een broche met twee tulpen, een van de herkenbaarste symbolen van Nederland. De tulp komt echter uit Turkije en is ook daar een nationaal symbool. Vanaf de XVIe eeuw wordt de bloem in Nederland gecultiveerd. In de vroege XVIe eeuw kwam er al kritiek op: de tulpenkweek en -handel zou geldverspilling zijn. Halverwege de jaren 1630 werd de tulp een object van beursspeculatie tot in februari 1637 de zeepbel barstte en vele speculanten failliet gingen. De tulp kreeg een negatieve connotatie in prenten als de 'Mallewagen' of Jan II Breughels 'Satire op de tulpomania', waarop speculanten door apen zijn vervangen.

Net als andere bloemen kan de tulp vergankelijkheid symboliseren, maar alleen in een context die dit verduidelijkt, bijvoorbeeld met een schedel of een zandloper op hetzelfde stilleven. Op het stilleven van Bollengier, waarop de tulp de hoofdrol speelt, is geen verdere verwijzing naar de vergankelijkheid of een tweede laag. Het schilderij toont de populariteit van de bloem. Hetzelfde doet de 'Anatomische les van dr. Nicolaes Tulp', want de man nam de naam van de bloem aan als zijn eigennaam. Dat was nog voor de tulpomania.

Net als de roos, staan legio andere planten voor de liefde, maar dan wederom wel in de juiste context. De zonnebloem heeft die betekenis op 'Het huwelijk van Tobias en Sara', omdat de plant zich naar de zon richt en licht immers voor god staat. De distel stond soms voor trouw omdat de plant in de XVIIe eeuw ook 'mannentrouw' werd genoemd. Laurier en klimop blijven groen, zoals de liefde zou moeten doen. Bovendien hecht klimop zich aan de boom, zoals een vrouw zich aan haar echtgenoot moet hechten, wat op het dubbelportret van Isaac Massa en Beatrix van der Laen van Frans Hals duidelijk te zien is.

Tot slot zijn er in de mythologie veel personages die al dan niet ten gevolge van hun liefde in een plant zijn veranderd. Hyacinthus, een minnaar van Apollo, werd per ongeluk door Apollo's discus gedood en waar zijn bloed op de grond vloeide, groeide de hyacint. Het bloed van Adonis veranderde in een anemoon en Clytia, die op Apollo verliefd was, werd een zonnebloem. Narcissus, die verliefd werd op zijn eigen spiegelbeeld, kwijnde weg en werd een narcis en waar Ajax' bloed op de grond droop, groeide een anjer5.

Al deze symboliek laat onverlet dat de symbolische betekenis van planten in de kunst door de mensen is bedacht.

 

1 In 2015 en 2016 stemt de Nieuw-Zeelandse bevolking in twee bindende referenda over een nieuwe landsvlag. Van de vijf ontwerpen voor een nieuwe vlag hebben maar liefst vier een al dan niet gekruld varenblad.

2 Deze mythe staat onder meer in 'Metamorphosen' van de Romeinse schrijver Ovidius, waarin nog veel andere veranderingen van mensen in bomen staan.

3 Volgens het apocriefe evangelie van Pseudo-Mattheüs kwam er een duif uit. Beide lezingen zijn door Giotto in de Cappella degli Scrovegni op een fresco verenigd.

4 Dergelijke achteraf geïnterpreteerde verwijzingen zijn er meer, zoals het brandend braambos, waarvan het hout niet verbrandde.

5 Het is een anjer op het schilderij van Nicolas Poussin 'De tuin van Flora'. In de mythologie zijn het andere bloemen.

meer
14
Oct
ZOMERTEMPERATUUR in HERFST
14
Oct
Een opmerkelijke tuin - Blik op de Tuin no. 923